Blog

Schoenentermen

sleehaksneaker

Gisteren was ik op een symposium van de Textielcommissie.nl  over de benamingen van stoffen. Dat klinkt misschien niet heel opwindend, maar daar hadden de ruim 150 aanwezigen, mezelf incluis, een heel andere mening over. De 7 sprekers hadden allen een boeiend verhaal over de vele stofbenamingen die in allerlei beschrijvingen voorkomen en de moeite die het kost om daar tegenwoordig nog de juiste stof aan te kunnen koppelen.

Wellicht vraag je je af waarom je dat in hemelsnaam allemaal zou moeten weten, maar voor historici is dat best een belangrijk punt. Stel je moet een portret van een 16de eeuwse dame beschrijven voor een tentoonstelling, dan is de omschrijving ‘Vrouw in zwarte japon’ wel heel erg summier. Uit deze beschrijving is bijvoorbeeld al absoluut niet op te maken of het hier om een volksvrouw of een dame van adel gaat.

01999 Bally pump met queenie hakje 1965 Coll Schoenen Museum

Bally pump met queenie hakje - 1965 © SchoenenMuseum Wat denk je? Fluweel of suède?

Zo’n jurk kan bijvoorbeeld van zwarte zijde zijn maar ook van wol, iets wat uit de beschrijving niet op te maken valt. Het symposium ging nog dieper op de materie in door te proberen historische stofnamen te verklaren aan de hand van hedendaagse begrippen voor dezelfde stoffen. Geen makkelijke opgave zoals bleek uit de verschillende lezingen. Zeker niet omdat je behalve oud-Nederlands ook te maken hebt met streekgebonden benamingen en ongelooflijk veel buitenlandse equivalenten.

Schoenentermen

Op de terugweg naar huis had ik alle tijd (lees file) om nog eens uitgebreid na te denken over alle informatie die we tijdens het symposium ter verwerking hadden gekregen. Om tot de conclusie te komen dat we een dergelijk probleem ook hebben met schoenen termen. Niet alleen de schoenmode verandert maar ook de benamingen die we eraan geven. Net als de schoenonderdelen trouwens.

sean penn met bordeelsluipers jaren 80

Sean Penn met bordeelsluipers - jaren '80

Kitten heels?

Zo had Rena op een gegeven moment een artikel over ‘kitten heels’ – ik had werkelijk géén idee wat ik me daar bij voor moest stellen. Dan voel je je als schoenenconservator best een beetje dom. Tot ik erachter kwam dat daar ‘lage hoge hakken’ mee bedoeld worden, een soort van oefenhakken (voor kleine katjes) dus. Het woord Kitten heels slaat echter niet meer alleen op de hakken maar op alle schoenen ( spits, rond, carré) waar dergelijke hakjes onder zitten.

Queenies

De schoenen zijn niet nieuw, de hakken ook niet. Ik droeg ze al in de jaren ’80, mijn moeder eind jaren ’50. Alleen noemde men dergelijke schoenen toen ‘Queenies’ en de hakken ‘Queeniehakken’. En dat is ook interessant want waar komt díe naam vandaan?

Ook zo’n interessante is ‘sneaker’. Dit is één van de beschrijvingen die op het web te vinden zijn (volgens één van de sprekers op het symposium, Sjoukje Colenbrander, moeten we die overigens altijd vergelijken met de beschrijvingen in het gedrukte woordenboek, aangezien er op het web nog wel eens stukken uit de oorspronkelijke beschrijvingen weggelaten worden).

00374 Lotto ca 1985 Coll Schoenen Museum

Sneaker? Lotto - ca 1985 Coll Schoenen Museum © Schoenenmuseum.nl

sneak•er (ˈsni kər)

n.

1. a high or low shoe of canvas with a flat rubber or synthetic sole, worn for sports or recreation.
2. any of various athletic shoes resembling this.
3. one who sneaks.

[1590–1600]

Random House Kernerman Webster's College Dictionary, © 2010 K Dictionaries Ltd. Copyright 2005, 1997, 1991 by Random House, Inc. All rights reserved.

Omschrijving nr 1 benadert onze visie ten aanzien van ‘sneakers’ vrij aardig, alhoewel het canvas (fijn textielwoord!) tegenwoordig voor een veelvoud van materialen inwisselbaar is. Canvas is nog steeds heel populair; bij Converse en Vans bijvoorbeeld.
Omschrijving 2 komt het dichtste bij en geeft meteen ook al aan hoe veelomvattend het begrip sneaker kan zijn. Beide omschrijvingen gaan echter volkomen voorbij aan de modische en sociale aspecten van sneakers. Dit type schoeisel wordt al enkele decennia op manieren gedragen die geen of nauwelijks verband met sport of recreatie hebben. Tenzij het ‘sneaken’ op recreatief terrein plaats vindt natuurlijk.

Wat die twee getallen [1590–1600] onder de beschrijving doen, is me overigens een raadsel. Jaargetallen zullen het niet zijn, maar mocht je sneakers uit die periode in je bezit hebben, bel me! Zulke collectors items mogen we niet missen in onze collectie!

04077 gympie van het Koreaanse label Zoo ook ca 1985

Gympie van het Koreaanse label Zoo, ook ca. 1985 Coll Schoenen Museum © Schoenenmuseum.nl

Adidasjes of Puma’s

Het woord sneaker (sluiper) is letterlijk ons taalgebruik in geslopen. Vóór het midden van de jaren 1990 gebruikten we dat woord niet of nauwelijks in Nederland. Jan Jansen had natuurlijk zijn Higheeled Sneaker in 1977, maar misschien heeft hij die naam wel later bedacht.
In de jaren ’70 noemden we sneakers gewoon sportschoenen of trimschoenen, ook al droegen we ze naar school en waren ze vanwege de zwarte zolen streng verboden in de sportzaal. Nog stoerder was het om ze gewoon bij het merk te noemen, dus Adidasjes of Puma’s al naar gelang welk (sportschoenen)geloof je aanhing. Sneakers met een canvas schacht waren gewoon ‘gympen’of ‘gympies’, afgeleid van gymschoenen en dat bleef zo tot diep in de jaren ’80. Althans in de Randstad. Misschien was het in Groningen wel geheel anders.

Brothel Creepers of bordeelsluipers
Brothel Creepers of bordeelsluipers

Bordeelsluipers

Ook in het Schoenen Museum lopen we dus tegen dit soort naamsveranderingen op. Er zijn nog vele andere voorbeelden te noemen. Zo is het woord wedge langzamerhand de sleehak aan het verdringen, maar meer als een verzamelnaam voor schoenen met een sleehak dan als aanduiding voor de hak zelf.
En we hebben het vandaag de dag vooral over stiletto’s en zelden over naaldhakken. Maar dat komt mogelijk omdat er nog maar weinig mensen zijn die de naald ter hand nemen, behalve die textielmensen dan natuurlijk.

bordeelsluiper

Bordeelsluipers

Een van mijn favoriete schoenennamen is ‘Bordeelsluiper’. Een kleurrijke, fantasieprikkelende naam voor een schoen die eigenlijk best een beetje saai is. De mij tot vandaag volkomen onbekende Marc de Coster schreef een leuk blog over de bordeelsluiper, die wat betreft geluiddempend vermogen best wel wat overeenkomsten vertoont maar qua uiterlijk totaal niet. En nu maar hopen dat ze in de komende eeuwen nog wijs kunnen worden uit al die namen!

Dit artikel verscheen al eerder als blog op Myfavouriteshoes.nl waar conservator Inge Specht iedere twee weken schrijft over bijzonder schoeisel uit de verzameling van het Nederlands Leder en Schoenen Museum in combinatie met opmerkelijk schoenen nieuws.